Trong nhiều năm qua, Nhật Bản vẫn là điểm đến mơ ước của rất nhiều người Việt Nam mong muốn ra nước ngoài làm việc, tích lũy thu nhập, kinh nghiệm và thay đổi tương lai. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít người sang Nhật trong tâm thế mơ hồ: “đi được là tốt”, “ngành nào cũng được”, “cứ sang rồi tính”. Chính cách nghĩ này khiến nhiều người rơi vào vòng luẩn quẩn: công việc nặng nhọc, thu nhập không như kỳ vọng, không phát triển được kỹ năng, và sau vài năm vẫn loay hoay không biết bước tiếp theo là gì.
Bài viết này không nhằm khuyên bạn nên hay không nên sang Nhật, mà muốn giúp bạn xây dựng tư duy và định hướng nghề nghiệp đúng đắn, đặc biệt dựa trên các ngành nghề trong hệ thống visa 特定技能 1号 và 2号 – con đường đang được rất nhiều người Việt lựa chọn để làm việc lâu dài, ổn định tại Nhật Bản.
Điều đầu tiên cần thay đổi là tư duy “đi Nhật để kiếm tiền nhanh”. Không thể phủ nhận rằng thu nhập tại Nhật cao hơn Việt Nam, nhưng nếu chỉ nhìn vào mức lương theo giờ hay số tiền gửi về mỗi tháng, bạn sẽ bỏ qua một yếu tố cực kỳ quan trọng: giá trị nghề nghiệp. Nhật Bản không tuyển lao động nước ngoài để làm tạm thời, mà đang thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực trong những ngành thiết yếu. Vì vậy, 特定技能 không chỉ là một loại visa lao động, mà là cơ hội để bạn bước vào một ngành nghề cụ thể, có kỹ năng, có tiêu chuẩn và có con đường phát triển.
Khi nhìn vào danh sách các ngành thuộc 特定技能 1号, có thể thấy rất rõ một điểm chung: đây đều là những ngành gắn chặt với đời sống xã hội Nhật Bản như xây dựng, nhà hàng – dịch vụ ăn uống, chế biến thực phẩm, nông nghiệp, chăn nuôi, bảo dưỡng ô tô, công nghiệp cơ khí, vệ sinh tòa nhà, điều dưỡng – chăm sóc người cao tuổi, lưu trú – khách sạn… Đây không phải những công việc “tạm bợ”, mà là xương sống vận hành của xã hội Nhật. Nếu bạn chọn đúng ngành, đồng nghĩa với việc bạn chọn bước vào một lĩnh vực mà Nhật Bản luôn cần người, hôm nay cần, 5 năm nữa vẫn cần.
Với 特定技能 1号, nhiều người chỉ nhìn thấy giới hạn “tối đa 5 năm” và nghĩ rằng đây chỉ là giai đoạn quá độ. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, 5 năm này chính là thời gian vàng để tích lũy tay nghề, tiếng Nhật chuyên ngành và kinh nghiệm thực tế. Một người làm xây dựng 5 năm ở Nhật không chỉ học cách làm việc an toàn, chính xác, mà còn học được tư duy quy trình, kỷ luật và tiêu chuẩn kỹ thuật rất cao. Một người làm nhà hàng 5 năm sẽ hiểu rõ vận hành, quản lý ca, chất lượng dịch vụ và văn hóa phục vụ của Nhật – những thứ mà nếu học ở Việt Nam cũng chưa chắc có được.
Điểm khác biệt lớn nhất giữa người “đi làm thuê” và người “xây dựng sự nghiệp” nằm ở cách họ nhìn công việc hàng ngày. Nếu bạn coi công việc chỉ là nơi đổi sức lấy tiền, bạn sẽ luôn thấy mệt mỏi và chán nản. Nhưng nếu bạn coi đó là nơi rèn nghề, mỗi thao tác, mỗi quy trình đều là một kỹ năng tích lũy cho tương lai, thì cùng một công việc, bạn sẽ có động lực hoàn toàn khác.
Khi nhắc đến 特定技能 2号, đây chính là mốc mà rất nhiều người Việt hướng tới nhưng lại chưa hiểu rõ bản chất. 特定技能 2号 hiện áp dụng cho một số ngành như xây dựng và đóng tàu – hàng hải, và trong tương lai có khả năng mở rộng thêm. Điều quan trọng là 特定技能 2号 không giới hạn thời gian lưu trú, có thể bảo lãnh gia đình, và trên thực tế mở ra con đường làm việc lâu dài, thậm chí định cư. Tuy nhiên, để lên được 2号, bạn không thể chỉ “làm đủ năm”, mà phải có tay nghề thực sự, hiểu công việc ở mức cao hơn và có khả năng đảm nhận vai trò nòng cốt tại nơi làm việc.
Vì vậy, ngay từ khi bắt đầu với 特定技能 1号, bạn cần tự hỏi: ngành này có khả năng lên 2号 không? Nếu chưa, ngành này có giúp tôi tích lũy kỹ năng để chuyển sang hướng khác không? Ví dụ, một người làm chế biến thực phẩm có thể học sâu về quản lý vệ sinh, quy trình HACCP, để sau này làm tổ trưởng, quản lý xưởng, hoặc về Việt Nam mở cơ sở sản xuất. Một người làm nông nghiệp tại Nhật có thể học kỹ thuật canh tác, nhà kính, quản lý mùa vụ, để khi về nước làm nông nghiệp công nghệ cao.
Một tư duy rất quan trọng khác là không tách rời tiếng Nhật khỏi nghề nghiệp. Rất nhiều người học tiếng Nhật theo kiểu “đủ thi đậu là được”, nhưng khi đi làm lại chỉ dùng vài câu cố định, không hiểu sâu nội dung công việc. Trong khi đó, người Nhật đánh giá cao những lao động nước ngoài hiểu được công việc bằng tiếng Nhật, dù nói chưa trôi chảy. Khi bạn hiểu chỉ dẫn, hiểu lý do vì sao phải làm như vậy, bạn không còn là người “làm theo lệnh”, mà trở thành người có thể tin cậy. Đây chính là yếu tố quyết định để bạn được giao việc tốt hơn, ổn định hơn và có cơ hội tiến xa.
Cũng cần nói thẳng rằng không phải ngành nào trong 特定技能 cũng “dễ” hay “nhẹ”. Có ngành vất vả về thể lực như xây dựng, có ngành áp lực về thời gian như nhà hàng, có ngành đòi hỏi sự kiên nhẫn và tinh thần trách nhiệm cao như điều dưỡng. Nhưng thay vì hỏi “ngành nào nhàn nhất”, hãy hỏi “ngành nào phù hợp với tôi nhất”. Phù hợp với sức khỏe, tính cách, độ tuổi và mục tiêu dài hạn. Một người trẻ, khỏe, chịu được môi trường công trường có thể chọn xây dựng để học nghề nhanh và thu nhập tốt. Một người khéo léo, giao tiếp ổn có thể chọn dịch vụ ăn uống hoặc khách sạn. Một người điềm tĩnh, có lòng kiên nhẫn có thể phù hợp với chăm sóc người cao tuổi.
Một sai lầm phổ biến nữa là chỉ nhìn Nhật Bản như điểm đến cuối cùng. Trên thực tế, kinh nghiệm làm việc theo 特定技能 tại Nhật có giá trị rất lớn nếu sau này bạn quay về Việt Nam hoặc đi nước thứ ba. Doanh nghiệp Việt Nam ngày càng đánh giá cao những người từng làm việc tại Nhật vì họ quen kỷ luật, đúng giờ, làm việc theo quy trình và có tinh thần trách nhiệm cao. Nếu bạn có thêm tiếng Nhật và kỹ năng quản lý, giá trị của bạn trên thị trường lao động sẽ tăng lên rất nhiều.
Cuối cùng, cần nhấn mạnh rằng đi Nhật theo 特定技能 không phải là con đường “màu hồng”, nhưng là con đường rõ ràng nếu bạn có định hướng. Rõ ngành nghề, rõ mục tiêu, rõ kế hoạch 3 năm – 5 năm. Bạn muốn sau 5 năm mình là ai? Một lao động lành nghề, một tổ trưởng, một người có thể bảo lãnh gia đình, hay một người mang kỹ năng Nhật Bản về Việt Nam để khởi nghiệp? Khi bạn trả lời được câu hỏi đó, việc lựa chọn ngành nghề và cách học tiếng Nhật, học nghề sẽ tự nhiên đi vào đúng quỹ đạo.
Nhật Bản không thiếu cơ hội, nhưng chỉ mở cửa cho những người sẵn sàng học hỏi và đi đường dài. Với tư duy đúng và định hướng nghề nghiệp rõ ràng ngay từ đầu, 特定技能 1号 và 2号 hoàn toàn có thể trở thành bước ngoặt lớn trong cuộc đời của rất nhiều người Việt.